Ημέρα Παιδικού και Νεανικού Θεάτρου
Γράφει η Αμαλία Μουστάκη

Όταν ο Στανισλάβσκυ ρωτήθηκε για τη διαφορά παιδικού και ενήλικου θεάτρου, απάντησε πως αυτό για παιδιά πρέπει να είναι καλύτερο. Κι όμως, για πολλά χρόνια το θέατρο για παιδιά το συνόδευε ο χαρακτηρισμός του υποδεέστερου είδους, στοιχείο που οδηγούσε σε μια ανυποληψία σε σχέση με τα άλλα θεατρικά είδη.

Το γεγονός ότι απευθύνεται σε ένα συγκεκριμένο και ιδιαίτερο κοινό οδηγούσε, ή και σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί ακόμη, σε υπεραπλουστεύσεις σε κάθε επίπεδο: από το κείμενο και τα σκηνικά και τα κοστούμια, έως την υπόκριση του ηθοποιού. Χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την «παιδιάστικη αφέλεια» του κοινού, συχνά το σκηνικό θέαμα είναι τόσο χαμηλής ποιότητας που υποτιμά τη νοημοσύνη του κοινού στο οποίο απευθύνεται.

Ασφαλώς, ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του ανήλικου κοινού προσδίδει στο θέατρο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και δεν είναι δυνατόν να μη ληφθεί υπόψιν. Επιπλέον, όμως, το επιφορτίζει με μια διαφορετική στοχοθεσία. Θα πρέπει, για παράδειγμα, να ανταποκρίνεται στο επίπεδο γνωστικής και συναισθηματικής ανάπτυξης του παιδιού, να μην έχει έννοιες και καταστάσεις που υπερβαίνουν την αντιληπτική τους ικανότητα.

Το παιδικό κοινό δεν είναι ένα αφελές κοινό, ωστόσο απαιτείται η πλαισιακή στήριξη των νοημάτων, δηλ. η συμβολή της κινησιολογίας και της σωματικής έκφρασης, του σκηνικού, του φωτισμού κ.λπ. για την ευκολότερη αποκωδικοποίηση και αποκρυπτογράφηση των θεατρικών σημαινομένων.

Με δεδομένες τις παραπάνω διευκρινίσεις, η καθιέρωση το 1965 της Παγκόσμιας Ημέρας Θεάτρου για τα Παιδιά και τους Νέους έρχεται να υπογραμμίσει μια από τις σημαντικότερες διαστάσεις του ιδιαίτερου αυτού είδους: πως αποτελεί πολιτισμικό προϊόν και άρα δεν είναι δυνατόν να διαμορφώνεται ερήμην του κοινωνικού γίγνεσθαι, αντιθέτως νοηματοδοτείται από τις κοινωνικές σχέσεις αλλά και από τις κοινωνικές συγκρούσεις.

Αυτή η σχέση του θεάτρου με το κοινωνικό πεδίο προσδιορίζει και την παιδαγωγική του διάσταση. Έτσι, το θέατρο για παιδιά μπορεί να λειτουργήσει ως το καταλληλότερο εργαλείο ηθικής, εθνικής και αισθητικής διαπαιδαγώγησης ή, κάποτε κάποτε, και ως προς την πλευρά της αμφισβήτησης της κυρίαρχης ιδεολογίας.

Εξ ορισμού, η θεατρική εμπειρία αποτελεί μια διαδικασία που θέτει τον θεατή μπροστά σε θεμελιώδη ερωτήματα για τον εαυτό του και τον κόσμο, γεγονός που επιφέρει διεύρυνση της εμπειρίας, πνευματική ωρίμανση και συναισθηματική εξέλιξη. Πιο συγκεκριμένα το θέατρο για παιδιά και νέους συμπυκνώνει χαρακτηριστικά που αποτελούν ζητούμενο για την εκπαιδευτική διαδικασία: συνδέεται με το παιχνίδι και την δράση, έχει συμμετοχικό και συλλογικό χαρακτήρα, δίνει χώρο στην αποτύπωση συναισθημάτων, της φαντασίας, αλλά και στη δημιουργική έκφραση, καλλιεργώντας τη δημιουργική και την κριτική σκέψη.

Το θέατρο για παιδιά δίνει τη δυνατότητα στον μικρό θεατή να σκεφτεί με δημιουργικό τρόπο μέσα από τις ανατροπές, την ανάγκη εξεύρεσης – επινόησης λύσεων αλλά και την αναδημιουργία της πραγματικότητας.

Επιπλέον, ο έντονα βιωματικός χαρακτήρας της θεατρικής παράστασης βρίσκεται σε συμφωνία με τις βασικές αρχές της βιωματικής μάθησης και τη σημασία της άμεσης εμπειρίας στη διαδικασία της μάθησης. Το στοιχείο που προσδίδει στο θέατρο για παιδιά αυτή τη δυναμική ως μια διαδικασία μάθησης δεν είναι άλλο από τον ανοικτό και συμμετοχικό του χαρακτήρα. Στο συγκεκριμένο είδος θεάτρου, επιδιώκεται η συμμετοχή του μικρού θεατή στα σκηνικά δρώμενα.

Οι θεατές συμμετέχουν, είτε πραγματικά είτε εικονικά, μέσω της ταύτισης, και αυτή η συμμετοχή τους προσδίδει ενεργό ρόλο συναπόφασης, καθιστώντας τους δρώντα υποκείμενα που μπορεί η δράση τους να περιορίζεται στο φανταστικό πλαίσιο, αλλά εύκολα μπορεί να περάσει, όταν χρειαστεί, στον πραγματικό κόσμο. Η διαμόρφωση μιας αμφίδρομης σχέσης μεταξύ της σκηνής και της πλατείας αποτελεί παράγοντα προώθησης ενός πολιτισμού διαλόγου και ανάπτυξης ενός συνεργατικού πνεύματος στα παιδιά και μάλιστα εντός ενός ευρύτερου πλαισίου που προωθεί τον ατομισμό και το ανταγωνιστικό πνεύμα.

Εν έτει 2018 και με αφορμή τον φετινό εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας Παιδικού και Νεανικού Θεάτρου σήμερα, η καινούρια πρόκληση και το νέο ερώτημα που τίθεται, σχετικά με το θέατρο για παιδιά και νέους είναι εάν μπορεί να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στην αποδόμηση των στερεοτύπων των μικρών θεατών και στην ανάπτυξη της διαπολιτισμικής τους ικανότητας.

Εάν μπορεί δηλαδή εξαιτίας της δυναμικής που του προσδίδει ο παραστατικός του χαρακτήρας να λειτουργήσει αναστοχαστικά και να ενεργοποιήσει ή να προκαλέσει μια κριτική διαδικασία επαναθεώρησης παραδοχών που συγκροτούν τον εθνικό και πολιτισμικό εαυτό αλλά και τη σχέση του με τους άλλους.

Ίσως, όταν δούμε στις Αθηναϊκές σκηνές την πρώτη παράσταση με πρωταγωνιστή κάποιον μικρό πρόσφυγα, να μπορέσουμε να δώσουμε μια ικανοποιητική απάντηση στο παραπάνω ερώτημα.

Βιβλιογραφία
Γραμματάς, Θ. (2010). Στη Χώρα του Τοτώρα. Θέατρο για ανήλικους θεατές. Αθήνα: Πατάκης.

Deldime, R., (1996). Θέατρο για την Παιδική και Νεανική Ηλικία. Εισαγωγή – Μετάφραση Θόδωρος Γραμματάς. Αθήνα: τυπωθήτω

Η Ωραια Κοιμωμενη² - Eίδαμε και γελάσαμε! Ο Σιμιγδαλένιος στο Εθνικό Θέατρο Ιδέες για εύκολα και διασκεδαστικά ανοιξιάτικα crafts Οικογενειακές ταινίες που αναμένουμε το 2021 και δεν πρέπει να χάσουμε